Desde 2020 a LOMLOE impónlles aos centros obrigas concretas sobre convivencia e mediación, repartidas en catro artigos e reforzadas por unha lei posterior. Estas son, artigo por artigo.
Os catro artigos da Lei Orgánica 3/2020
Son artigos da Lei Orgánica de Educación na redacción que lles deu a Lei Orgánica 3/2020.
Artigo 1.k. Incorpora entre os fins da educación a educación para a convivencia, o respecto, a prevención de conflitos e a súa resolución pacífica, así como para a non violencia en todos os ámbitos. É a declaración xeral da que derivan as obrigas concretas.
Artigo 121. Esixe que o proxecto educativo do centro inclúa un tratamento transversal da educación en valores, a prevención da violencia e a cultura de paz. Transversal significa que afecta ao conxunto das áreas, non a unha actividade concreta.
Artigo 124. É o máis concreto. Obriga todos os centros a dispoñer dun plan de convivencia que recolla as actividades para fomentar un bo clima, e a prestar atención específica á mediación e á prevención do acoso. É o artigo no que se apoia calquera programa de mediación dun centro.
Artigo 151.h. Encoméndalle á inspección educativa orientar os equipos directivos na adopción de medidas que favorezan a convivencia, e impulsar e participar, cando sexa necesario, nos procesos de mediación. É a principal novidade respecto das leis anteriores, que limitaban a inspección a supervisar.
O que engade a Lei Orgánica 8/2021
A lei de protección integral á infancia e á adolescencia fronte á violencia reforza ese marco por dúas vías.
Obriga os centros a establecer protocolos de actuación fronte á violencia e a fomentar métodos pacíficos de comunicación e negociación, nos seus artigos 30 e 31.
E crea a figura do coordinador ou coordinadora de benestar e protección, coa que un programa de mediación ten que coordinarse dentro do centro.
E en Galicia, con máis detalle
A normativa autonómica concreta bastante máis ca a estatal, e é a que se aplica nun centro galego.
A Lei 4/2011, de convivencia e participación da comunidade educativa, desenvolvida polo Decreto 8/2015, establece dúas obrigas que afectan directamente ao plan de convivencia:
- Artigo 11.2. O plan debe establecer as actuacións «incluíndo a mediación na xestión dos conflitos».
- Artigo 26.3. O plan «incluirá as directrices para a creación dos equipos de mediación».
As dúas son obrigatorias e as dúas afectan ao documento. Utilizar a mediación, en cambio, segue sendo potestativo: o artigo 26.2 di que os centros «poderán utilizar a mediación» como estratexia preventiva, resolutiva e reparadora.
Ademais, o artigo 26.4 establece que, nos supostos menos graves de situación de acoso, «favorecerase a mediación realizada por alumnado do centro educativo que obtivese formación e cualificación para a intervención nestas situacións».
Esa previsión dá por suposto que no centro hai alumnado formado e cualificado para intervir. O decreto non di quen o forma, nin con cantas horas, nin con que criterio se lle considera cualificado.
O artigo 6.4.e encoméndalle á comisión de convivencia propoñerlle á dirección do centro quen pode formar parte do equipo de mediación.
O que a norma non di
A lei esixe máis do que concreta.
A LOMLOE non di como ten que ser o programa. Non establece un modelo, non fixa horas de formación, non determina quen debe mediar nin con que instrumentos hai que avaliar os resultados. Obriga a prestar atención específica á mediación e deixa a forma en mans de cada centro e de cada comunidade autónoma.
Por iso as prácticas varían tanto entre centros, e por iso un plan de convivencia pode cumprir formalmente o artigo 124 cunha mención de tres liñas á mediación e ningún procedemento detrás.
O desfase
A normativa leva máis de dúas décadas promovendo a mediación no sistema educativo español, e a LOMLOE incorporouna de forma expresa ao plan de convivencia obrigatorio de todos os centros. A investigación empírica non seguiu ese ritmo: entre 2020 e 2026 só se publicaron en España dous estudos sobre programas de mediación escolar en Educación Primaria.
Hai obriga legal e hai algunha evidencia de que funciona. Faltan programas avaliados, con datos, en centros concretos.
En Galicia, todo plan de convivencia leva por escrito as directrices para crear equipos de mediación, porque o decreto o esixe. Outra cousa é que ese equipo exista.