Antes de decidir que facer nun programa de convivencia, convén saber onde se producen os conflitos. Niso os dous estudos dispoñibles coinciden.
O dato
No estudo de Fuertes, Vieira e Ferreira (2022), realizado nun centro público da Comunidade de Madrid con alumnado de 5.º e 6.º, o servizo de mediación entre iguais atendeu 101 casos ao longo do programa. Ao rexistrar onde se produciran, o reparto foi este:
- Patio: 61 casos.
- Comedor e recreo posterior: 19 casos.
- Aula: 15 casos.
O patio concentra máis do triplo de conflitos ca o comedor e catro veces máis ca a aula, e as propias autoras atribúen a baixa incidencia na aula á maior supervisión docente.
O segundo estudo dispoñible sobre Primaria en España, a tese de Cebolla-Baldoví (2023) en dous centros de Cullera, apunta na mesma dirección: o seu programa sitúa a mediación de patio como peza central do deseño, integrada ademais na área de Educación Física.
Son dúas investigacións con metodoloxías e mostras distintas, e as dúas sinalan o patio.
Que significa para un centro
O primeiro é o reparto de recursos. Un programa de mediación deseñado pensando na aula está a colocar o servizo onde menos se necesita.
O segundo, o horario. Se os conflitos se producen no recreo, o servizo de mediación ten que estar dispoñible no recreo ou inmediatamente despois, non nunha hora lectiva á que haxa que sacar o alumnado da clase.
E o terceiro, a vixilancia. O patio adoita ser o espazo con menos persoas adultas por cada neno ou nena e con menos estrutura. Por iso se concentran aí os conflitos, e por iso ten sentido que o alumnado mediador actúe aí, onde xa está.
Que tipo de conflitos
O mesmo estudo desagrega a tipoloxía dos 101 casos atendidos: violencia verbal en 38, violencia física directa en 28 e exclusión social en 18. Os insultos e os alcumes foron o máis frecuente dentro do primeiro grupo.
A exclusión social é a menos visible das tres, a que menos adoita chegar ao profesorado e a que máis se relaciona co illamento e a desafección escolar. Nun centro con alta proporción de alumnado de orixe estranxeira, como era o caso, foi tamén unha das dimensións onde o programa produciu unha redución máis marcada.
O límite do dato
Son dous estudos. A revisión sistemática da que saen estes datos, realizada seguindo o protocolo PRISMA 2020 sobre o período 2020-2026, identificou 52 rexistros en seis bases de datos e só dous cumprían todos os criterios de inclusión.
A coincidencia entre ambos apunta nunha dirección, pero non abonda para concluír. Ningún se sitúa en Galicia. Ningún analiza se o patrón cambia segundo o tamaño do centro, o tipo de patio ou a organización dos recreos.
O razoable, mentres non haxa máis evidencia, é comezar o diagnóstico de cada centro mirando aí e comprobalo con datos propios en lugar de dalo por feito.